در نشست اساتید دروس خارج حوزه علمیه خراسان، حجتالاسلام و المسلمین ملکی ضمن تکریم جایگاه فقهی و سیاسی حضرت امام خمینی (ره)، به طرح و تبیین پرسشهایی پیرامون نظریه «خطابات قانونیه» پرداختند. ایشان با رویکردی انتقادی و پژوهشمحور، چهار چالش فنی را در مواجهه با این نظریه مطرح نمودند که نیازمند مداقه و پاسخگویی علمی از سوی نخبگان حوزوی است. در ادامه، شرح این پرسشهای چهارگانه ارائه میگردد.
پرسش اول: تعارض وجودی میان «خطاب» و «قانون»
نخستین پرسش استاد ملکی بر ماهیت وجودی دو مفهوم کلیدی «خطاب» و «قانون» متمرکز بود. ایشان این مسئله را مطرح نمودند که «خطاب» ذاتاً دارای یک وجود آلی (ابزاری) است، درحالیکه «قانون» از یک وجود استقلالی برخوردار میباشد. چالش اصلی در اینجا چگونگی ایجاد سازگاری و آشتی میان این دو ماهیت متفاوت در منظومه فکری حضرت امام (ره) است؛ به گونهای که ایشان ابتدا از «خطابات قانونیه» سخن میگویند اما در نهایت محور بحث را بر روی «خطاب» متمرکز مینمایند.
پرسش دوم: جایگاه هستیشناختی «طبیعت» در برابر «افراد»
دومین محور بحث، به تحلیل رابطه میان احکام (شامل مکلف، متعلق و موضوع) و «طبیعت» اختصاص داشت. بر اساس قواعد مسلم منطقی و عقلی، طبیعت به خودی خود وجود خارجی ندارد مگر در ضمن افراد و مصادیق آن (لا وجود لها الا بوجود افرادها). استاد ملکی این پرسش را مطرح کردند که در نظریه خطابات قانونیه، چگونه میتوان «طبیعت» را به عنوان محور و فرودگاه حکم در نظر گرفت و آن را از افراد جدا نمود؟ آیا مبنا قرار دادن طبیعت در مباحث مکلف، متعلق و موضوع، با قاعده عقلی وابستگی وجود طبیعت به افراد در تعارض نیست؟ و آیا این رویکرد به معنای بازتعریف قضایای حقیقیه است؟
پرسش سوم: گذار از حمل شایع صناعی به حمل اولیه ذاتی
سومین اشکال فنی مطرح شده، ناظر به پیامدهای انفصال طبیعت از مصادیق بود. به زعم استاد ملکی، جدا کردن طبیعت از افراد، حرکت به سوی «حمل اولیه ذاتی» است؛ این در حالی است که در فرآیند اجتهاد و فقاهت، فقیه برای استخراج حکم نیازمند «حمل شایع صناعی» میباشد. تمرکز بر حمل شایع برای صدور فتوا و تطبیق بر واقعیتهای خارجی ضروری است و غفلت از آن میتواند فرآیند استنباط را با چالش مواجه سازد.
پرسش چهارم: حبس احکام در مفهوم طبیعت
در نهایت، چهارمین و آخرین پرسش به تبعات نهایی این نظریه اشاره داشت. استاد ملکی بیان داشتند که به نظر میرسد لازمه منطقی بیان حضرت امام (ره) و تمرکز بر طبیعت منهای افراد، «حبس و زندانی کردن احکام در مفهوم طبیعت» باشد. این امر میتواند منجر به انقطاع احکام از واقعیتهای عینی و مصادیق خارجی گردد که خود نیازمند تبیین و دفاعیه دقیق علمی است.